Co niszczy osie naczep na polnych drogach

Z Zamościa wyjechałam na zachód przed siódmą. Niebo było zaciągnięte, termometr przy plecaku pokazywał dziewięć stopni, w nocy nie padało. Za drugą wsią, przy drodze powiatowej, stały na poboczu trzy ciężarówki z naczepami wywrotkami. Kierowcy pili kawę przy kabinach i patrzyli w pole, skąd dochodził równy szum kombajnu.

Pole leżało jakieś trzysta metrów od asfaltu, za lekkim garbem, który opada łagodnie na południe, w stronę doliny. Prowadzi do niego polna droga, ta sama, którą od lat jeżdżą ciągniki. Ciężarówki miały odebrać ziarno kukurydzy prosto spod kombajnu i zawieźć je do suszarni. Żeby to zrobić, musiały z twardego zjechać na tę drogę.

Zbiór kukurydzy na ziarno w październiku

Kukurydzę na ziarno zbiera się na Lubelszczyźnie zwykle od początku października do listopada, zależnie od roku i od tego, kiedy ziarno dojrzeje i przeschnie. Kombajn z przystawką do kukurydzy zbiera po kilka rzędów naraz, a zbiornik napełnia mu się szybko. Rozładowuje się do przyczepy ciągnika na polu albo, jeśli droga pozwala, prosto do naczepy ciężarówki na skraju pola.

Tutaj robiono to po trochu na oba sposoby. Ciągnik z przyczepą jeździł za kombajnem i woził ziarno na koniec pola, gdzie przesypywano je na naczepę. Gdy naczepa była pełna, ciężarówka ruszała polną drogą z powrotem na asfalt, a następna wjeżdżała na jej miejsce.

Pełna naczepa wywrotka to razem z ciągnikiem siodłowym zestaw, który na drodze publicznej może ważyć zwykle do czterdziestu ton. Na polnej drodze nikt tego nie waży, a ta droga nigdy nie była budowana z myślą o takim ciężarze. To zwykły pas ubitej ziemi, gdzieniegdzie podsypany gruzem.

Co widać na drodze po wrześniowych deszczach

We wrześniu kilka razy padało porządnie i na drodze zostały po tym koleiny. Teraz, po suchym tygodniu, były twarde jak beton i głębokie miejscami na dłoń. Przy samym zjeździe z asfaltu ziemia była najbardziej poorana, bo tam każde koło skręca i hamuje. W dwóch miejscach, w obniżeniu przy przepuście, stała jeszcze woda.

Patrzyłam, jak jedzie pełna ciężarówka. Koła naczepy wpadały w koleinę i wypadały z niej, cała naczepa kołysała się na boki. Na krawędzi asfaltu, gdzie polna droga jest kilka centymetrów niżej niż jezdnia, każde koło musiało się wspiąć na uskok. Słychać było uderzenie, potem drugie i trzecie, po jednym na każdą oś.

Jeden z kierowców, starszy, w polarowej kamizelce, powiedział mi, że w tygodniu zbioru kukurydzy jego naczepa przeżywa więcej niż przez miesiąc jeżdżenia po trasach. Na autostradzie oś pracuje równo, tu dostaje uderzenia z każdej strony. Najgorsze są według niego nie koleiny same w sobie, tylko ich krawędzie i ten uskok przy asfalcie.

Co się dzieje z osią

Oś naczepy to stalowa belka z czopami na końcach, na których obracają się piasty kół z łożyskami. Pod obciążeniem belka i czopy pracują przez cały czas, ale na równej drodze ta praca jest przewidywalna. Na polnej drodze robi się nierówna. Kiedy jedno koło wpada w koleinę, a drugie zostaje na garbie, oś przenosi ciężar skośnie i na jedną stronę. Kiedy koło uderza o krawędź asfaltu, czop dostaje szarpnięcie, którego nie dostałby nigdy na trasie.

Kierowca wyliczał mi to, co w takich warunkach wychodzi potem w serwisie: skrzywione belki, uszkodzone gwinty czopów, luzy i zatarcia łożysk po błocie i wodzie, które dostają się do piast, gdy naczepa stoi w kałuży. Sam jeździ na naczepie, w której ma osie BPW, i po każdym sezonie zbioru oddaje ją do przeglądu osi. Mówił, że wolą to zrobić jesienią, zanim zacznie się zima i dodatkowe pęknięcie wyjdzie na pustej drodze w nocy.

Trzeba też pamiętać, że naczepy mają po dwie albo trzy osie jedna za drugą. Na ostrym zakręcie, na przykład przy wjeździe z wąskiej polnej drogi na asfalt pod kątem prostym, tylne koła nie jadą śladem przednich, tylko szorują bokiem po ziemi. Na asfalcie zostają wtedy czarne łuki po oponach. Na glinie zostaje bruzda, a cała siła idzie w koła i w osie.

Droga też ma swoje granice

Polne drogi we wsiach to zwykle drogi wewnętrzne gminy albo drogi dojazdowe do pól, często wydzielone przy scaleniach. Pamiętam, jak je projektowaliśmy w latach dziewięćdziesiątych: miały być na ciągnik z przyczepą, a nie na zestaw ciężarowy. Szerokość pasa w granicach działki drogowej często się zgadza, ale nośności nikt nie liczył, bo pod drogą jest ta sama ziemia co pod polem.

Na drogach publicznych dopuszczalny nacisk osi to co do zasady 11,5 tony, a zarządca może go obniżyć, o czym pisałam przy objeździe przez drogę gminną. Polna droga nie ma znaku z tonażem, więc kierowcy i rolnicy ustalają między sobą, gdzie jeszcze da się wjechać, a gdzie trzeba przesypać ziarno na skraju asfaltu. Ten drugi sposób jest wolniejszy, bo ciągnik musi dowieźć przyczepę dalej, ale oszczędza i drogę, i naczepę.

Po południu, gdy kombajn przeszedł na pole po drugiej stronie garbu, gospodarz kazał podsypać tłuczniem kilkanaście metrów przy zjeździe z asfaltu. Ładowarka rozgarnęła dwie przyczepy kamienia. Uskok przy krawędzi zmalał, a koła kolejnej naczepy przejechały go bez tego głuchego uderzenia, które słyszałam rano. To była robota na pół godziny. Pogodę zapisuję, nie oceniam, ale tego dnia sucho było na szczęście: po deszczu tłuczeń zniknąłby w błocie.