Wiatr halny: skąd się bierze i dlaczego wieje jesienią

Przyjechaliśmy na Podhale z nadzieją na halny, a trafiliśmy na zwykły listopadowy dzień. Rano trawa przy drodze nad wsią była biała od szronu, w dzień wyszło słońce, a wiatr ledwo ruszał gałęziami. Gospodarz pensjonatu wzruszył ramionami: halny przychodzi, kiedy chce, i lepiej, żeby nie przyszedł akurat wtedy, kiedy ktoś na niego czeka.

Zbigniew w szkole przez trzydzieści lat rysował uczniom na tablicy wał fenowy: grubą, białą chmurę, płaską u góry i obciętą od spodu jak nożem, przyklejoną do grani Tatr. Przy halnym stoi w miejscu, chociaż wiatr wieje prosto spod niej. Na żywo widział ją trzy razy w życiu. Tym razem nad Tatrami było tylko kilka zwykłych chmur, więc o halnym rozmawialiśmy przy tym, co po nim zostaje.

Ten sam wiatr po dwóch stronach gór

Halny to wiatr typu fen. Powstaje, gdy powietrze przechodzi przez wysoki grzbiet górski. Po stronie, z której nadchodzi, w przypadku Tatr po słowackiej, musi się wznosić, a wznosząc się, ochładza się. Para wodna się skrapla, tworzą się chmury, pada deszcz albo śnieg. Powietrze traci po drodze wilgoć.

Po przejściu przez grzbiet powietrze opada po północnej stronie. Opadające powietrze spręża się i ogrzewa, a ponieważ jest już suche, ogrzewa się szybciej, niż wcześniej się ochładzało. Na dole, po polskiej stronie, jest więc cieplejsze i dużo suchsze niż na tej samej wysokości po słowackiej. Stąd ciepło i przejrzystość powietrza na Podhalu.

Chmura nad graniami to właśnie ta część, gdzie wilgoć się skrapla. Z polskiej strony widać jej koniec, ścianę, która stoi w miejscu, bo na jej krawędzi kropelki ciągle odparowują w opadającym powietrzu.

Dlaczego jesienią

Halny potrzebuje silnego przepływu powietrza z południa przez Karpaty. Taki układ powstaje, gdy na północ od Polski przesuwa się głęboki niż, a na południu, nad Węgrami i Bałkanami, leży wyż. Różnica ciśnień pcha powietrze z południa na północ, przez góry.

Najczęściej zdarza się to jesienią, w październiku i listopadzie, a drugi raz pod koniec zimy i na przedwiośniu. Latem halny jest rzadkością. Niże przechodzą dalej na północ, a różnice ciśnień nad Europą Środkową są mniejsze.

Halny wieje zwykle od kilkunastu godzin do kilku dni. Ma porywy. Przez kilka minut jest prawie cicho, potem nagle uderza. Na szczytach Tatr porywy przekraczają często sto kilometrów na godzinę, a w najsilniejszych halnych notowano tam prędkości bliskie dwustu. W dolinach jest słabiej, ale wystarczy, żeby zrywać dachy i łamać drzewa.

Wiatrołomy

Pojechaliśmy w stronę lasów regla dolnego. Na zboczu wystawionym na południe leżał świerkowy las przewrócony jak zapałki. Pnie złamane na wysokości kilku metrów albo wyrwane z korzeniami, talerz korzeniowy sterczący w górę wyżej niż ja. Zbigniew obszedł jeden z nich i policzył kroki. Talerz miał w poprzek dobre cztery metry, a pod nim był płytki dół z kamieniami, bez żadnego głębokiego korzenia. Na mapie w tym miejscu zaznaczony jest las.

Świerk ma płytki system korzeniowy. Na stromym zboczu, na płytkiej glebie, po deszczu, który rozmiękczył grunt, takie drzewa wywraca jeden mocny poryw. Lasy świerkowe na Podhalu i w Tatrach znają to od zawsze, a duże halne zmieniały ich krajobraz kilka razy w ostatnich dziesięcioleciach.

Zbocze po takim wiatrołomie przez lata wygląda inaczej. Najpierw jest plątanina pni, potem wycinka i wywózka drewna, a na końcu młodnik, w którym długo nie widać nic poza świerkami do pasa i jeżynami.

Jak się kończy

Halny zwykle kończy się zmianą pogody. Wiatr słabnie, skręca na zachód albo północny zachód, temperatura spada o kilka do kilkunastu stopni, przychodzi deszcz, w górach śnieg. Zmiana bywa gwałtowna: w ciągu kilku godzin z kilkunastu stopni robi się kilka, a deszcz przechodzi w śnieg. Gospodarz pensjonatu mówi, że po halnym pierwszy śnieg na pogórzu przychodzi często w ciągu jednej nocy.

W moim arkuszu z odczytami ten dzień zapiszę zwyczajnie: przymrozek, słońce, słaby wiatr. Halny zostaje na liście rzeczy do zobaczenia, bo pod Chełmem nic podobnego się nie zdarza.