Dlaczego jesienią na polach jest tyle dzikich gęsi

Dzikie gęsi, które jesienią widać na polach, to w większości ptaki z dalekiej północy. Gniazdują na tundrze, a w Polsce zatrzymują się w drodze na zimowiska albo zostają tu do mrozów. Noce spędzają na wodzie, gdzie lis ich nie dosięgnie, a w dzień żerują na polach: skubią oziminy i zbierają ziarno, które zostało na ściernisku po kukurydzy. Stąd poranne i wieczorne klucze nad drogami i wsiami.

Na wał nad rozlewiskami dolnej Warty weszłam jeszcze po ciemku. Niebo było czyste, a od łąk ciągnął chłód, jak zwykle przed wschodem w bezchmurną noc. Wiatru prawie nie było. Z wody dochodził jednostajny gwar, jakby za wałem rozmawiało kilka tysięcy ludzi naraz.

Gwar przed świtem, potem start

Rozlewiska leżą tu w szerokiej, płaskiej dolinie. Między wałami jesienią stoi woda: płytka, rozlana po łąkach, z kępami trzciny i pojedynczymi wierzbami. Z wału widać to jak na dłoni. Teren opada od pól ku rzece o metr, dwa, na oko nie więcej, ale wystarczy, żeby woda po deszczach zatrzymała się na długie tygodnie.

Kiedy zrobiło się szaro, gwar urósł. Pierwsze stadko poderwało się od strony rzeki, kilkadziesiąt ptaków, i poleciało nisko nad wałem na wschód. Za nim następne. Przez pół godziny niebo nad doliną było pełne gęsi: klucze, sznury, bezładne chmary, które w powietrzu dopiero układały się w szyk. Część leciała tuż nad moją głową. Słychać było szum skrzydeł, nie tylko głosy.

Nie liczyłam, bo się nie da. Przyrodnicy liczą tu jesienią gęsi w dziesiątkach tysięcy i to, co zobaczyłam, zgadzało się z takim rzędem wielkości.

Skąd przylatują i co jedzą

Większość tych ptaków to gęsi białoczelne, z białą plamą u nasady dzioba, i gęsi tundrowe, ciemniejsze, z pomarańczową przepaską na dziobie. Lato spędzają na tundrze w północnej Rosji i na Syberii, gdzie wychowują młode. Jesienią ciągną na południowy zachód. Część zimuje dalej, w Niemczech i w Holandii, część zostaje w Polsce, dopóki pola nie przykryje śnieg i nie zamarzną wody. Gęgawy, które gniazdują u nas, łączą się z nimi w te same stada.

Gęś jest roślinożerna. Na jesiennym polu ma dwa rodzaje stołu: zielone listki zbóż ozimych i rzepaku oraz ziarno, które kombajn zostawił na ściernisku po kukurydzy. O tym, jak w październiku wschodzą oziminy, pisałam przy pszenicy ozimej. Dla gęsi to świeża trawa na tysiącach hektarów.

Przed dziewiątą pojechałam za kluczami. Kilka kilometrów od rzeki, na płaskim polu z oziminą, siedziało stado, którego końca nie widziałam z drogi. Ptaki szły powoli w jedną stronę, z głowami przy ziemi. Na skraju stały pojedyncze gęsi z wyciągniętymi szyjami. To straż: kiedy coś się zbliża, podnoszą alarm i całe stado zrywa się w kilka sekund.

Klucz to sposób na oszczędzanie sił

Gęsi lecą kluczem, czyli w kształcie litery V, z bardzo prostego powodu. Za końcem skrzydła lecącego ptaka powietrze lekko się wznosi, a ptak, który leci za nim i trochę z boku, korzysta z tego prądu i zużywa mniej sił. Najciężej ma prowadzący, dlatego prowadzący się zmieniają. Na krótkim przelocie z noclegowiska na pole szyk bywa luźny, a na dalekiej trasie trzyma się równo.

Około dziesiątej od południa nasunęły się chmury i do wieczora niebo było jednolicie szare. Gęsiom to nie przeszkadzało. Żerowały do popołudnia, a przed zmierzchem zaczęły wracać nad rozlewiska tą samą drogą, tylko w odwrotną stronę. Pogodę zapisuję, nie oceniam, ale w notatkach z tego dnia dopisałam jeszcze jedną rubrykę: o której przeleciał ostatni klucz.

Dlaczego na noc wracają nad wodę

Na płytkiej wodzie gęsi śpią bezpiecznie. Lis ani jenot nie podejdą do nich niezauważeni, bo każdy plusk budzi stado. Na polu w nocy byłyby łatwym łupem. Dlatego ważne są dla nich miejsca, gdzie woda stoi na dużej przestrzeni, a wokół są pola z oziminą i ścierniska. Kiedy woda zamarza, gęsi przenoszą się dalej, tam, gdzie jest jeszcze otwarta.

Rolnicy różnie to znoszą. Skubana ozimina zwykle odrasta, jeśli gęsi nie wyrwały roślin z korzeniami, ale na mokrym polu tysiące łap ubijają ziemię i ozimina cierpi bardziej. Rolnik z pola przy drodze machnął ręką: w jego okolicy gęsi są od zawsze, a pole, na które siadają najchętniej, to i tak to najniższe, gdzie wiosną najdłużej stoi woda.